Niezapomniane widowisko na łódzkim niebie: relacja z częściowego zaćmienia Słońca i plany na 2026 rok!

 

Jako pasjonat astronomii z Łodzi, nie mogłem przegapić ostatniego częściowego zaćmienia Słońca, które miało miejsce 29 marca 2025 roku. To fascynujące zjawisko, które miałem przyjemność obserwować z mojego domowego ogródka, dostarczyło mi niezapomnianych wrażeń.

Częściowe zaćmienie Słońca nad Łodzią

Już od rana z niecierpliwością wyczekiwałem tego wyjątkowego momentu. Wyposażony w specjalne okulary do obserwacji zaćmień, z aparatem Canon 70D z obiektywem 400 mm w pogotowiu, byłem gotowy na to niezwykłe widowisko.

• Początek zjawiska: Zaćmienie rozpoczęło się około godziny 11:34. Z każdą minutą byłem coraz bardziej podekscytowany.
• Maksimum zaćmienia: Około godziny 12:30 osiągnęliśmy punkt kulminacyjny. Księżyc przesłonił znaczną część tarczy Słońca, tworząc na łódzkim niebie niesamowity widok. Dzięki mojemu sprzętowi Canon 70D z obiektywem 400mm udało mi się uchwycić niesamowite kadry tego zjawiska.
• Koniec zaćmienia: Po godzinie 13:00 zaćmienie zaczęło się powoli kończyć, a Słońce stopniowo wracało do swojego pierwotnego kształtu.

Wyprawa do Hiszpanii na całkowite zaćmienie w 2026 roku

Jednak to tylko przedsmak tego, co czeka nas już 12 sierpnia 2026 roku. Wtedy to będziemy świadkami całkowitego zaćmienia Słońca, które w Polsce będzie widoczne jedynie jako częściowe, ale już w Hiszpanii, do której się wybieram, będzie można podziwiać jego pełne piękno.

• Całkowite zaćmienie Słońca to zjawisko, w którym Księżyc całkowicie zasłania tarczę słoneczną, pogrążając obserwatorów w krótkotrwałej ciemności.
• Hiszpania, a szczególnie jej północne rejony, to jedno z najlepszych miejsc do obserwacji tego zjawiska w Europie.
• Planuje wybrać się do regionu Asturii, ponieważ jest to miejsce, gdzie zaćmienie będzie najlepiej widoczne.

Bezpieczeństwo przede wszystkim

Chciałbym podkreślić, jak ważne jest bezpieczeństwo podczas obserwacji zaćmienia Słońca. Nigdy nie wolno patrzeć bezpośrednio na Słońce bez odpowiedniej ochrony wzroku! Grozi to poważnym uszkodzeniem wzroku, a nawet jego utratą.

Podsumowanie

Częściowe zaćmienie Słońca to niezwykłe zjawisko, które przypomina nam o potędze i pięknie wszechświata. Już nie mogę się doczekać mojej wyprawy do Hiszpanii, by na własne oczy zobaczyć całkowite zaćmienie Słońca.

Wydarzenia astronomiczne 2019 - subiektywny zbiór.

Nowy 2019 roku już tuż za progiem. Co ciekawego moim zdaniem wydarzy się na niebie w ciągu nadchodzących 12 miesięcy.

Wpis na koniec roku.

Jak nietrudno zauważyć wpisy na blogu pojawiają się ostatnio niezmiernie rzadko. Cóż, nawał pracy zawodowej skutecznie zabija pasję. Dotyczy to w szczególności astrofotografii, choć inne obszary moich zainteresowań również pokrywają się kurzem. Trudno zajmować się czymś przyjemnym jak jest się w kieracie dom-praca-dom. Brak normalnie sił. Również pogoda nie nastraja do optymizmu. Coraz częściej dochodzę do wniosku, iż doszedłem w astrofotografii do muru. Nie zrobię większych postępów bez inwestycji w nowocześniejszy sprzęt co wiąże się z finansami i to rzędu 10k zł na co po prostu średnio mnie stać. Z drugiej strony szkoda mi inwestować w sprzęt, który wykorzystam kilka, no może kilkanaście razy w roku. Co gorsza OA w Bukowcu przestało w zasadzie funkcjonować. Przyczyną jest nie tylko gigantyczny wzrost LP w okolicy ale również rozpad grupy AstroMAX, która w istocie już nie istnieje. Szkoda. Nie ukrywam, że jestem w niemałym kłopocie co czynić. Zobaczę co przyniesie nowy rok. Bloga prowadzić nadal będę, ale ilość wpisów nie będzie z pewnością duża. Ale obecnie trudno mi wyrokować.

W paszczy wieloryba.

Wczesna jesień jest dobrym momentem do obserwacji ciekawej gwiazdy znajdującej w gwiazdozbiorze Ryby Południowej, który góruje około godziny 23:00 CEST nisko nad południowym horyzontem.  Patrząc w tym kierunku około 8 stopni nad horyzontem będziemy mogli dostrzec stosunkowo jasną gwiazdę będącą alfą Ryby Południowej i noszącą trudną arabską nazwę Fomalhaut co oznacza "paszczę wieloryba".

Pożeracze światów

S5 0014 + 81 to daleki, zwarty, nadświetlny, szeroko zakresowy kwazar lub blazar znajdujący się w pobliżu gwiazdozbioru Cefeusza , niedaleko północnego bieguna niebieskiego.

S5 0014 + 81 jest blazarem , w rzeczywistości kwazarem FSRQ (Flat Spectrum Radio Quasar), najbardziej energetyczna podklasą obiektów znanych jako aktywne jądra galaktyczne (AGN), powstające poprzez szybki przyrost materii przez centralną super masywną czarną dziurę, zmieniającą grawitacyjną energię na energię fal elektromagnetycznych, która może być widoczna w kosmicznych odległościach. W przypadku S5 0014 + 81 jest to jeden z najjaśniejszych znanych kwazarów, o całkowitej jasności ponad 10 41 watów, o jasności absolutnej -31,5.

Gdyby kwazar znajdował się w odległości 280 lat świetlnych od Ziemi, dawałby tyle energii na metr kwadratowy, co Słońce, mimo że było 18 milionów razy bardziej odległy. Jasność kwazara wynosi zatem około 3 x 10 14 (300 trylionów) jasności Słońca lub jest ponad 25 000 razy jaśniejszy niż wszystkie 100 do 400 miliardów gwiazd Galaktyki Mlecznej Drogi, co czyni go jednym z najpotężniejszych obiektów we wszechświecie. Jednak ze względu na ogromną odległość 12,1 miliarda lat świetlnych można go badać jedynie za pomocą spektroskopii . Centralna czarna dziura kwazara pochłania wyjątkowo dużą ilość materii równą 4000 mas Słońca rocznie.

Antares - umierająca gwiazda.

Artystyczna wizja Antaresa.

Maj i czerwiec są dobrymi miesiącami do obserwacji konstelacji Skorpiona. Jest to jeden z najładniejszych gwiazdozbiorów nocnego nieba. Niestety na naszej szerokości geograficznej widzimy tylko jego część. Na szczęście możemy podziwiać pomarańczowo-czerwonawą  jasną gwiazdę o nazwie Antares. Nazwa gwiazdy pochodzi ze starożytnej greki, w której oznacza "równy Aresowi". Jest to nawiązanie do planety Mars (nazwa rzymska), która wizualnie jest podobna do Antaresa i czasami mogą się mylić. Antares jest 16 najjaśniejszą gwiazdą na niebie. Jest to pulsująca gwiazda zmienna, której jasność zmienia się w zakresie od 0.6 do 1.6^m. Niemniej patrząc w kierunku południowym można w maju i w czerwcu dostrzec na wysokości 10 stopni nad horyzontem jasną  pomarańczową gwiazdę, którą nie sposób pomylić z inną.

Coś o egzoplanetach.

 Mimo ciągłego rozwoju nauki i techniki, wszechświat nadal kryje w sobie mnóstwo tajemnic. Często odkrywamy obiekty, które naginają zasady, które przyjęliśmy za normy, a nawet je łamią. W ciągu trwającego polowania na egzoplanety i “drugą Ziemię” naukowcy odkryli wiele światów z panującymi tam ekstremalnymi warunkami. Mimo, że nie stanowią one potencjalnych opcji do przyszłej kolonizacji, warto zwrócić uwagę na planety będące rekordzistami w swoich kategoriach i które tak bardzo różnią się od naszego domu.

Projekt obserwacyjny - gwiazdy węglowe.

La Superba

Patrząc na rozgwieżdżone niebo odnosi się wrażenie, że gwiazdy  z małymi wyjątkami pozbawione są kolory. Ot, tak mrugają sobie niebiesko-biało na nieboskłonie. Są jednak wyjątki. Przykładowo Betelegeza czy Antares są wyraźnie czerwonawe, Arktur pomarańczowy czy Wega biała. Jest jednak klasa mniej znanych gwiazd, które charakteryzują się intensywną czerwoną barwą widoczną nawet w niewielkich teleskopach. Są to tak zwane gwiazdy węglowe. Dowiedziałem się o ich istnieniu nieco ponad rok temu i jakoś do tej pory nie miałem okazji się nimi zająć. Pora nadrobić zaległości i zrealizować projekt ich obserwacji. W planach mam również analizę widmową.

Gwiazdy neutronowe, pulsary i magnetary cz. II

W poprzednim poście opisałem mechanizm wybuchu supernowej typu II prowadzący do powstania gwiazdy neutronowej. Omówiłem też kilka jej podstawowych cech. Okazuje się jednak, że gwiazdy neutronowe to bardzo szczególne obiekty.

Gwiazdy neutronowe, pulsary i magnetary cz. I

Jak wiadomo jednym z możliwych, końcowych etapów ewolucji gwiazd mogą być tak zwane gwiazdy neutronowe. Są to obiekty będące ostatnim stadium ewolucji dość masywnych gwiazd, które kończą swoje życie w spektakularnej implozji, którą nazywamy wybuchem gwiazdy supernowej typu II. W wyniku eksplozji mogą powstać pierwiastki cięższe od żelaza oraz tajemniczy twór zwany gwiazdą neutronową. Jak przebiega taki proces i czym jest gwiazda neutronowa?

Słów kilka o "Oku Byka".

Artystyczna wizja Aldebarana.

"Oko Byka", Aldebaran, α Tauri to jedna z najpiękniejszych gwiazd zimowego nieba. Bardzo łatwo ją odnaleźć na niebie, gdyż charakteryzuje się pomarańczową barwą.

Aldebaran wywodzi swoją nazwę z języka arabskiego Al-dabarān - "śledzący, podążający" - za Plejadami. Jest to gwiazda podwójna o typie widmowym K5III i charakterystycznej pomarańczowej barwie. Temperatura powierzchni wynosi około 4000K.  Towarzyszem (Aldebaran B) jest czerwony karzeł o promieniu 1/3 promienia Słońca i masie 15% masy Słońca. Aldebaran A zaliczany jest to kategorii olbrzymów. Jest 1.7 raza cięży od Słońca i posiada promień 45 razy większy. Jego jasność wynosi 0.75-0.95 magnitudo co daje mu 13 miejsce wśród najjaśniejszych gwiazd.  

Zakrycie Aldebarana.

Aldebaran "Oko Byka"

Wczoraj wieczorem mogliśmy być świadkami ciekawego zjawiska zakryciowego. Księżyc zasłonił jasną gwiazdę w konstelacji Byka - Aldebarana. Aledebaran jest jedną z czterech gwiazd (Spica, Regulus i Antares) o jasności poniżej 1 magnitudo, które znajdują się na tyle blisko ekliptyki, że mogą być regularnie zakrywane przez Księżyc. Ostatnie zakrycie było ostatnim widocznym w Polsce z serii zakryć w tym cyklu. Cykl powtarza się co około 18 lat.

Wielkie amarykańskie zaćmienie Słońca.

Zaćmienie Słońca w Neshville (Richard Sparkman)

Wczoraj osoby przebywające na terenie USA mogły obserwować całkowite zaćmienie Słońca w pasie zaćmienia ciągnącym się od zachodnio-północnego do wschodnio-południowego krańca Stanów Zjednoczonych. Nie ukrywam, że jakiś czas temu chodziła mi po głowie wyprawa na to niecodzienne zjawisko. Jednak względy logistyczne i finansowe przeważyły i cały plan spalił na panewce. W sumie żałuję, bo trzeba było się sprężyć i zrealizować marzenie. Na szczęście nie wszytko stracone. W zasięgu są dwa zaćmienia, które będą miały miejsce w przeciągu najbliższych 10 lat i zamierzam sobie ich nie odpuścić. Pierwsze będzie miało miejsce ponownie w USA 8 kwietnia 2024 roku. Pas zaćmienia wygląda obiecująco ( https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEgoogle/SEgoogle2001/SE2024Apr08Tgoogle.html ).

Drugie zaćmienie będzie dostępne dwa lata później - 12 sierpnia 2026 roku. Tym razem pas będzie przebiegał przez Hiszpanię i kawałek Islandii. Oczywistym wyborem jest Hiszpania ( https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEgoogle/SEgoogle2001/SE2026Aug12Tgoogle.html ).

Jak widać czasu jest bardzo dużo i nie wiadomo co się jeszcze wydarzy w tym okresie. Jednak bardzo bym chciał zrealizować choć jedną wyprawę.

Noworoczne koniunkcje.

Mapa zdarzenia.

Nastał nowy rok i czas najwyższy nadrobić zaległości.  W Nowy Rok mogliśmy obserwować dwie koniunkcje - Księżyca i Wenus oraz Marsa i Neptuna. Szczególnie ta druga koniunkcja była ciekawa gdyż była bardzo bliska. Udaliśmy się z Piotrkiem na górkę spotterską koło Lublinka. Niestety cały sprzęt astro został w Bukowcu i do dyspozycji miałem tylko statyw fotograficzny i obiektywy fotograficzne 200-400mm. Na szczęście udało się uwiecznić te zdarzenia.

Granica Roche'a.

Granica Roche'a jest minimalną odległością w jakiej może poruszać się obiekt np. satelita wokół innego ciała niebieskiego. Po przekroczeniu tej granicy satelita na wskutek działania sił pływowych ulegnie rozerwaniu. Wynika to z faktu, iż jedna półkula satelity jest silniej przyciągana grawitacyjnie niż druga. W rezultacie różnica tych sił (inaczej siła pływowa) może spowodować rozerwanie satelity na kawałki. Efektem końcowym takiego procesu mogą być pierścienie planetarne obecne chociażby w przypadku Saturna czy Jowisza. W jaki sposób można obliczyć promień strefy Roche'a. Rozważmy bardzo uproszczony model, w którym satelita składa się z dwóch kulek związanych ze sobą siłami grawitacji. Satelita orbituje wokół planety o masie M. Sytuację ilustruje rysunek.

Siła wiążąca satelitę może być wyrażona formułą.

$$ F=G\frac{m^2}{4r^2}$$

Siła pływowa związana jest z różnicą przyciągania bliższej kulki i dalszej kulki przez planetę. Łatwo ją obliczyć.

$$\Delta F=F_1-F_2=G\frac{Mm}{(R-r)^2}-G\frac{Mm}{(R+r)^2}$$
$$\Delta F= G\frac{Mm}{R^2}\left ( \frac{1}{\left ( 1-\frac{r}{R} \right )^2}-\frac{1}{\left ( 1+\frac{r}{R} \right )^2} \right )$$

Załóżmy, że r<<R wtedy ułamki możemy rozwinąć w szereg Taylora:

$$\frac{1}{(1\pm x)^2}\approx 1\mp 2x$$

Wtedy siła pływowa wynosi:

$$\Delta F= G\frac{Mm}{R^2}\left ( \frac{4r}{R} \right )$$

Warunek na promień strefy Roche'a ma postać:

$$\Delta F=F$$

Zatem

 $$G\frac{Mm}{R^2}\left ( \frac{4r}{R} \right )=G\frac{m^2}{4r^2}$$

Po prostych przekształceniach dostajemy:

$$R=r\left ( 16\frac{M}{m} \right )^{1/3}\approx 2.52r\left ( \frac{M}{m} \right )^{1/3}$$

Można też promień strefy Roche'a wyrazić przy użyciu gęstości. Wtedy wzór ma postać:

$$R=2.52r_M\left ( \frac{\rho_M}{\rho_m} \right )^{1/3}$$

Uzyskane wzory są  wzorami przybliżonymi, gdyż nasz model jest stosunkowo prosty. Dokładne wyprowadzenie formuł można przeanalizować tutaj. Jak widać wzory są bardzo podobne. Różnią się tylko zawyżonym w naszych obliczeniach współczynnikiem 2.52. Faktyczne współczynniki wynoszą 1.26 dla satelity będącego ciałem stałym i 2.42 dla satelity "ciekłego".

Dla układu Mars-Phobos promień Roche'a wynosi około 5500 km.  Zatem Phobos krąży blisko strefy Roche'a. Istnieje zatem prawdopodobieństwo, że zbliżając się do Marsa w tempie 2m/100lat ulegnie rozerwaniu tworząc pierścień wokół Marsa bądź uderzy w jego powierzchnię. Może to nastąpić za 30-50 mln lat.

Opozycja Marsa 2016.

Ilustracja z powieści H.G. Wellsa "Wojna światów"

Mars. Czerwona Planeta znana już od starożytności przykuwała swoją czerwoną barwą oczy wielu obserwatorów. Szczególnie w XIXw astronomowie interesowali się tym najbliższym Ziemi światem zastanawiając się, czy jest on zamieszkany. W 1877 roku włoski astronom Giovanni Schiaparelli dostrzegł na powierzchni Marsa struktury, które nazwał "canalli". Tak narodziła się hipoteza kanałów wodnych na Marsie, których twórcami musieli być oczywiście Marsjanie.

Hipoteza kanałów znalazła wielu zwolenników w tym tak znana postać jak Percival Lowell, fundator Obserwatorium Lowell'a. Jednak już na początku XX wieku coraz więcej astronomów wątpiło w istnienie sztucznych tworów na powierzchni Marsa. W 1909 roku Eugène Michel Antoniadi ostatecznie wykazał, że rzekome kanały były złudzeniem optycznym. W 1964 roku sonda Mariner 4 i wykonane przez nią zdjęcia ostatecznie to potwierdziły. Niemniej sama hipoteza odcisnęła swoje piętno w kulturze masowej. Wizja Marsjan pojawia się w  literaturze i filmach do dzisiaj. Chyba najbardziej znaną pozycją jest książka H.G.Wellsa "Wojna światów" opisująca najazd Marsjan na Ziemię podczas opozycji 1894 roku. I w tym miejscu pojawia się termin opozycja, szczególnie Marsa, która będzie miała miejsce 22 maja tego roku. Co to jest opozycja? Opozycja to takie położenie planet względem siebie, kiedy znajdują się na najbliższej sobie odległości (naukowo oznacza to, że długość ekliptyczna planet różni się o 180 stopni). Jeżeli dodatkowo planeta (nie Ziemia) znajduje się blisko swojego peryhelium to mamy do czynienia z wielką opozycją.

Tranzyt Merkurego 2016.05.09

No więc stało się. Zjawisko 2016 roku już poza nami. Obserwacje i pokaz udał się doskonale. Karty pamięci napęczniały od ilości zebranego materiału. Aura okazała się przychylna.

Obserwacje i pokaz przeprowadziliśmy wraz z członkami grupy AstroMAX w OA Bukowiek. Sprzętu mieliśmy sporo jak widać na zdjęciach.

Pogoda do samego początku zjawiska nie była pewna. Na niebie przechodziły rozbudowane cumulusy jednak przerwy między nimi były na tyle duże, że swobodnie można było prowadzić obserwacje. Tuż przed samym początkiem nie było zbyt wesoło:

Na szczęście silny wiatr przegnał intruza i byliśmy w stanie nawet obserwować II kontakt.

Początek.

II kontakt

Odwiedziło nas też dużo osób. Dzień bardzo pracowity ale też bardzo udany. Materiału mam tyle, że nie wiem kiedy to wszystko opracuje. Zajmie to z pewnością kilkanaście dni.

Tranzyt Merkurego.

Za równo tydzień będziemy świadkami stosunkowo rzadkiego zjawiska astronomicznego jakim jest tranzyt planety Merkury przed tarczą Słońca. Zjawisko takie ma miejsce około 11 razy na stulecie zwykle na początku maja lub listopada. Ostatni taki tranzyt mogliśmy obserwować 7 maja 2003 roku, kolejny zdarzy się 13 listopada 2032 roku. Jak widać tranzyty Merkurego są znacznie częstsze niż Wenus. Ostatni tranzyt Wenus miał miejsce 6 czerwca 2012 roku (relacja) kolejny częściowo widoczny w Polsce nastąpi 8 grudnia 2125 roku. Możliwy jest też jednoczesny tranzyt Merkurego i Wenus. Jest to jednak zjawisko ekstremalnie rzadkie. Ostatnio miało miejsce 22 września 373 173 pne a kolejne nastąpi 26 lipca 69 163 (Meeus,Vitagliano 2004). O innych tranzytach można przeczytać tutaj.

Wszechświat w 3D

Jak wiadomo patrząc na gwiaździste niebo możemy zaobserwować, że gwiazdy tworzą na sferze niebieskiej specyficzne kształty - są to gwiazdozbiory (np. Orion) czy asteryzmy (np. Wielki Wóz będący częścią gwiazdozbiory Wielkiej Niedźwiedzicy). Kształty gwiazdozbiorów oraz ich granice są określone arbitralnie. Podział sfery niebieskiej został zatwierdzony w 1930 roku przez Międzynarodową Unię Astronomiczną i obowiązuje do dziś. Zdefiniowano w sumie 88 gwiazdozbiorów, zdefiniowano ich nazwy oraz granice. Wyróżniamy 51 gwiazdozbiorów północnych, 25 południowych i 12 zodiakalnych. Największym z gwiazdozbiorów jest Hydra zajmujący swoją powierzchnią ponad 3% nieba. Oprócz gwiazdozbiorów możemy też wyróżnić charakterystyczne grupy gwiazd tworzących pewne kształty. Noszą one nazwę asteryzmów. Przykładami są Wielki i Mały Wóż, Trójkąt Letni czy Kwadrat Pegaza z tych większy.

Jak już wcześniej wspomniałem podział sfery niebieskiej na gwiazdozbiory jest rzeczą całkowicie umowną. Z reguły gwiazdy tworzące określony kształt na sferze niebieskiej nie są ze sobą w żaden sposób związane fizycznie. Co więcej odległości przestrzenne między poszczególnymi gwiazdami mogą być olbrzymie. Zwykle ludzi dziwią te stwierdzenia. Postanowiłem zbadać sprawę głębiej. Aby określić przestrzenne położenie gwiazdy względem Słońca wystarczy znać jej rektascencją, deklinacje (współrzędne w układzie równikowym) oraz odległość gwiazdy od Słońca. Posługując się geometrią sferyczną łatwo wykazać, że przestrzenne współrzędne gwiazdy można wyrazić wzorami:

$$x=Rcos(\delta )cos(\alpha ) \\
y=Rcos(\delta )sin(\alpha ) \\
z=Rsin(\delta )$$


Orientując układ XYZ przyjąłem następujące założenia:

+x: w kierunku delta = 0 stopni, alpha = 0.0 godzin
+y: w kierunku delta = 0 stopni, alpha = 6.0 godzin
+z: w kierunku delta = +90.0 stopni (niebieski biegun północny)

Słońce jest w punkcie (0,0,0).

"Brudne" Słońce.

AR2529 (MTO 500mm, F/5.6)

Od kilku dni na tarczy Słońca możemy obserwować bardzo dużą plamę oznaczoną jako AR2529. Jest ona na tyle duża, że jest widoczna gołym okiem nie mówiąc już o obiektywach rzędu 200mm lub więcej czy teleskopach (UWAGA! Używanie jakiegokolwiek sprzętu optycznego do obserwacji Słońca bez odpowiednich filtrów jest bardzo niebezpieczne i grozi utratą wzroku, poparzeniami lub zniszczeniem sprzętu). Bardzo ładnie prezentuje się o zachodzie.